Vai trò của thuốc YHCT trong điều trị viêm dạ dày do khuẩn Helicobacter pylori

Viêm dạ dày là bệnh lý tâm thể, do nhiều nguyên nhân và nhiều yếu tố nguy cơ phối hợp tác động, dễ tái phát và tiến triển mạn tính, trong đó nhiễm H. pylori đóng vai trò trung tâm trong nguyên nhân gây bệnh. Nhiều công trình nghiên cứu đã cho thấy vai trò của thuốc Y học cổ truyền trong điều trị có hiệu quả viêm dạ dày do HP.

Khi hiện diện trong dạ dày, vi khuẩn Hp tạo ra các chất kháng viêm Interleukin gây tổn thương trực tiếp đến niêm mạc dạ dày và để tồn tại trong môi trường rất acid của dịch vị, vi khuẩn Hp tiết ra enzyme urease, chuyển hóa urê thành amoniac. Amoniac có tính kiềm sẽ trung hòa axit của dịch dạ dày, giúp vi khuẩn hoạt động mạnh mẽ hơn. Ngoài ra, nhờ có các tua xoắn, H. pylori có thể chui xuyên vào lớp niêm mạc, gắn và bám vào các tế bào lót ở mặt trong của dạ dày. Vi khuẩn Hp tấn công mạnh đến dạ dày, chúng tiết ra độc tố làm mất khả năng chống lại acid của niêm mạc, dẫn tới viêm dạ dày mạn tính và là nguyên nhân chính gây ra bệnh viêm dạ dày mạn tính tiến triển thành loét hoặc ung thư dạ dày.

Sử dụng kháng sinh trong điều trị viêm loét dạ dày do vi khuẩn được nghiên cứu khá nhiều, từ phác đồ 2 kháng sinh đến 3 thậm chí 4 kháng sinh phối hợp, nhằm diệt vi khuẩn Hp và đối phó với tình trạng đề kháng kháng sinh của H. pylori. Trong các kháng sinh có hoạt tính kháng H. pylori, Clarithromycin có tỉ lệ đề kháng kháng sinh cao nhất, tỉ lệ thành công chỉ còn khoảng 20 %. Vấn đề đề kháng kháng sinh rộng khắp toàn cầu, đặc biệt các nước đang phát triển. Tại châu Âu, đề kháng claritheomycin tăng gấp đôi trong 10 năm, từ 9.9% năm 1998 tăng lên 17,5% năm 2008. Levofloxacin là một trong các kháng sinh được sử dụng khi H. pylori đề kháng các Clarithromycin. Tuy nhiên, hiện nay việc kê toa fluoroquinolones rộng rãi trong cộng đồng làm tăng tỉ lệ đề kháng của H. pylori với levofloxacin. Các chủng H. pylori kháng 2 loại kháng sinh đã được báo cáo ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Trung Quốc và Iran, Mexico, Brazil trong đó hầu hết đều có levofloxacin.

 

Y học cổ truyền (YHCT) có khá nhiều các bài thuốc được sử dụng điều trị Viêm loét dạ dày tá tràng do nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong 2 thập niên vừa qua, có khá nhiều công trình nghiên cứu tác dụng của các vị thuốc – bài thuốc chỉ định điều trị các giai đoạn tiến triển bệnh, thông qua đó tìm hiểu cơ chế tác động của thuốc YHCT vào bệnh lý dạ dày nói chung và viêm dạ dày do Hp nói riêng.

Hoàng liên

Các loại dược liệu đã được nghiên cứu có tác dụng kháng khuẩn HP như Hoàng liên (Coptis chinensis), Hoàng cầm (Scutellaria baicalensis), Bản lam căn, Tử hoa địa đinh, Hoàng bá, Đại thanh diệp, Bồ công anh, Sơn đậu căn, Ngưu bàng tử, Sài hồ, Thổ phục linh, Long đởm thảo…[1]

 

Kết quả nghiên cứu các dược liệu này ghi nhận, cơ chế tác động của các thảo dược thông qua ức chế các enzyme thiết yếu của vi khuẩn H. pylori. Một vài flavonoid được chứng minh ức chế sự phát triển của vi khuẩn, ức chế H. pylori DNA gyrase, urease, hoạt tính của độc tố VacA và lipopolysaccharide, như Curcumin có trong nghệ vàng ức chế shikimate dehydrogenase, một men quan trọng trong con đường chuyển hóa của H. pylori, ngoài ra nó còn giảm biểu hiện của NF-kB p65, qua đó làm giảm hoạt tính của NF-kB. Curcumin làm giảm biểu hiện của MMP-3, MMP-9 (matrix metalloproteinase-3, -9), các phân tử gây viêm trong bệnh sinh của H. pylori.[4]

 

Bên cạnh đó, các bài thuốc cổ phương lưu truyền được phối hợp từ nhiều dược liệu có mặt trên bảng liệt kê trên như Ngô thù du thang, Sài hồ sơ can thang, Ôn đởm thang, Hoàng kỳ kiến trung thang, Quy tỳ thang được nghiên cứu và ghi nhận kết quả:

  • Trong năm 2018, nhóm tác giả Chi-Hua Yen và cs [6] cũng công bố nghiên cứu RCT mù đôi về hiệu quả của bài thuốc nghiệm phương BC (Ngô thù du, Đương quy, Tử thảo, mè) trong điều trị bệnh nhân nhiễm H.p không triệu chứng. Thời gian can thiệp 8 tuần, và theo dõi sau đó 2 tuần. Kết quả nhóm can thiệp sử dụng BC làm giảm các marker viêm (IL-8, TNFα) có ý nghĩa so với placebo, trên nội soi dạ dày tá tràng, cho thấy nhóm can thiệp cho hiệu quả lành vết loét cao hơn nhóm chứng, đồng thời tỷ lệ tiệt trừ H.p thông qua xét nghiệm urea hơi thở cũng cho thấy nhóm can thiệp tăng tỷ lệ tiệt trừ có ý nghĩa so với nhóm chứng. Với kết quả trên, nhóm tác giả khuyến cáo thuốc BC thì có khả năng ức chế H.p mạnh.
  • Yue Wei và cs (2015) [5] phân tích gộp các nghiên cứu lâm sàng về hiệu quả của bài Hoàng kỳ kiến trung thang trong điều trị viêm dạ dày mạn tính, tổng cộng có 9 nghiên cứu với 979 bệnh nhân được đưa vào phân tích. Kết quả Hoàng kỳ kiến trung thang kết hợp với kháng sinh làm tăng hiệu quả tiệt trừ H. pylori so với kháng sinh đơn độc.

Lá khôi tía

Ở Việt nam một số công trình nghiên cứu đã được tiến hành và ghi nhận: 

Nước sắc lá khôi tía có tác dụng ức chế sự phát triển của vi khuẩn HP rất hiệu quả, trong thành phần chính của lá khôi có hai hoạt chất chính là Tanin và Glycosid. Đây đều là những chất có công dụng chống viêm, làm lành vết loét, liền sẹo, hạn chế sự gia tăng của acid dạ dày. Các nhà nghiên cứu khẳng định, dùng lá khôi tía dưới dạng nước sắc không chỉ làm giảm nồng độ acid trong dịch vị xuống mức bình thường mà còn có khả năng tiêu diệt vi khuẩn Hp dạ dày – loại xoắn khuẩn tồn tại bên trong lớp niêm mạc dạ dày, giải phóng chất độc gây xói mòn “hàng rào bảo vệ niêm mạc”, gây nên 80% bệnh lý dạ dày. Tác dụng này hỗ trợ quá trình điều trị viêm loét dạ dày tá tràng diễn ra thuận lợi hơn. Đặc biệt, lá Khôi tía kết hợp với các dược liệu như nghệ vàng, ô tặc cốt, bạch linh, ý dĩ, sa nhân, cam thảo… có tác dụng hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày, tá tràng cấp và mạn tính; giúp giảm nhanh các triệu chứng như đầy bụng, ợ hơi, ợ chua, nóng rát, đau vùng thượng vị, giúp bổ tỳ vị, tăng cường chức năng hệ tiêu hoá.

 

Ngoài ra bài thuốc Bạch cập bối mẫu thang được khảo sát trên bệnh Viêm loét dạ dày mạn có Hp dương tính, đã ghi nhận tác dụng làm lành vết loét, cải thiện các rối loạn tiêu hoá chức năng, ngăn ngừa xuất huyết tiêu hoá trên 70% bệnh nhân và hơn 30% bệnh nhân có Hp âm tính.

Tuy nhiên chúng ta biết rằng bệnh dạ dày là bệnh tâm thể. Ngoài Hp gây viêm loét dạ dày, các nguyên nhân khác như: Thường xuyên sử dụng các loại thuốc giảm đau và kháng viêm, khi sử dụng lâu có tác dụng ức chế các chất bảo vệ niêm mạc dạ dày gây đau và viêm loét dạ dày; Thường xuyên chịu áp lực bởi stress như căng thẳng, buồn phiền, tức giận, lo lắng, sợ hãi khiến mất cân bằng chức năng cho dạ dày làm dịch vị dạ dày tăng tiết, lớp niêm mạc bảo vệ dạ dày bị tổn thương gây viêm loét dạ dày. Ăn uống và sinh hoạt cũng góp phần không nhỏ, việc ăn uống không đúng bữa, không điều độ, ăn quá no hoặc quá đói, uống quá nhiều rượu dẫn đến hoạt động co bóp của dạ dày bị ảnh hưởng, dịch vị dạ dày tăng tiết, lớp bảo vệ niêm mạc bị tổn thương dần sẽ dẫn đến viêm dạ dày và gây loét dạ dày. Các nguyên nhân tự miễn, do hóa chất … Đó là những điều cần biết để có thể chủ động tránh khỏi bệnh lý gây phiền toái đến chất lượng sống, bằng lắng nghe cơ thể và khám bệnh – chữa trị dứt điểm.

 

Bên cạnh việc dùng thuốc, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong điều trị tiệt trừ H. pylori. Tuân thủ chế độ ăn tốt giúp cải thiện triệu chứng của viêm dạ dày, đồng thời giúp giảm tác dụng phụ của thuốc điều trị. Ngoài ra, một số thực phẩm bổ sung còn có tác dụng làm tăng tỷ lệ thành công của các phác đồ tiệt trừ H. pylori, các báo cáo trước đây từng đề cập đến bổ sung vitamin C, bổ sung kẽm. Gần đây, Farzad Shidfar và cs (2012) [3] đã báo cáo kết quả nghiên cứu so sánh hiệu quả tiệt trừ H. pylori của việc có hoặc không có bổ sung thêm lycopene (30 mg/ngày) vào phác đồ 4 thuốc tiệt trừ H.p (Metronidazole 500 mg 2 lần/ngày, Amoxicillin 1g 2 lần/ngày, Omeprazole 20mg 2 lần/ngày, Bismuth 240 mg 2 lần/ngày). Kết quả cho thấy nhóm có bổ sung lycopene có tỷ lệ tiệt trừ H.p cao hơn nhóm không có bổ sung lycopene. Lycopene là thành phần chứa nhiều trong quả cà chua. Kết quả nghiên cứu này cho thấy bổ sung lycopene thông qua chế độ ăn giúp tăng hiệu quả điều trị tiệt trừ Hp.

 

Điều đáng chú ý là ngay cả khi đã dùng thuốc kháng sinh tiêu diệt sạch Hp, vẫn có thể sẽ bị tái nhiễm khuẩn và bệnh lại. Việc diệt vi khuẩn Helicobacter pylori không tạo ra kháng thể vĩnh viễn, do đó cũng cần duy trì chế độ ăn uống lành mạnh.

Các chuyên gia dinh dưỡng khẳng định, chế độ dinh dưỡng ảnh hưởng lớn tới quá trình điều trị, phục hồi bệnh đau dạ dày Hp. Vì thế, người bệnh nên sử dụng các loại thức ăn dễ tiêu, vừa giúp bồi bổ vừa giúp tái tạo tế bào niêm mạc dạ dày. Một số loại thực phẩm mà bệnh nhân đau dạ dày Hp nên sử dụng gồm có:

  • Gừng có thể giúp cải thiện chức năng tiêu hóa, giảm các triệu chứng đau dạ dày, đầy hơi, khó tiêu. Gừng là một trong những phương pháp chữa trị tự nhiên tốt nhất cho các bệnh về dạ dày và phòng chống nhiễm trùng H. pylori. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng gừng có tác dụng:

–  Hoạt động như một tác nhân kháng khuẩn. Ức chế sự phát triển của H. pylori.

– Bảo vệ dịch nhầy dạ dày.

– Giảm viêm.

  • Tỏi rất giàu allicin có tác dụng ức chế Helicobacter pylori. Mùi cay nồng của tỏi xuất phát từ một chất kháng khuẩn mạnh, có thể được sử dụng như một loại kháng sinh tự nhiên.
  • Củ nghệ: Củ nghệ là một trong những thực phẩm được yêu thích. Nó là một chất chống viêm, chống gây đột biến và chất chống oxy hóa mạnh. Nhiều nghiên cứu đã tìm ra cơ chế diệt trừ vi khuẩn H. pylori của Nghệ, hoạt động bằng cách ngăn chặn các con đường Shikimat – đó là con đường cần thiết cho sản xuất trao đổi chất trong vi khuẩn.

 

Các gia vị – thực phẩm trên cũng là các dược liệu trong danh mục chỉ định điều trị bệnh viêm loét dạ dày tá tràng có hoặc không có nhiễm Hp.

 

Ngoài ra 8 chữ vàng: Ăn đúng, Ngủ đủ, Tập luyện (vận động) và Lạc quan là cách sống luôn đúng trong mọi bệnh mạn tính trong đó có Viêm loét dạ dày tá tràng.

 

Tài liệu tham khảo:

  1. Ma, Feng, et al. (2010), “Screening test for anti-Helicobacter pylori activity of traditional Chinese herbal medicines”, World Journal of Gastroenterology: WJG. 16(44), p. 5629.
  2. Nagata, Yutaka, et al. (2018), “Successful eradication of Helicobacter pylori with a herbal medicine, goshuyuto (Wu Zhu Yu Tang), plus rabeprazole after failure of triplet therapy with vonoprazan: A report of three cases”, Journal of digestive diseases. 19(7), p. 439.
  3. Shidfar, Farzad, et al. (2012), “Lycopene an adjunctive therapy for Helicobacter pylori eradication: a quasi-control trial”, Journal of Complementary and Integrative Medicine. 9(1).
  4. Vale, Filipa F. and Oleastro, Mónica (2014), “Overview of the phytomedicine approaches against Helicobacter pylori”, World Journal of Gastroenterology: WJG. 20(19), pp. 5594-5609.
  5. Wei, Yue, et al. (2015), “Huangqi Jianzhong Tang for treatment of chronic gastritis: a systematic review of randomized clinical trials”, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. 2015.
  6. Yen, ChiHua, et al. (2018), “Beneficial effect of Burdock complex on asymptomatic Helicobacter pyloriinfected subjects: A randomized, doubleblind placebocontrolled clinical trial”, Helicobacter. 23(3), p. e12469.

PGS. TS. BS Nguyễn Thị Bay

Nguyên Trưởng bộ môn Bệnh học

Khoa Y học cổ truyền, ĐH Y dược TP. HCM

Theo Tạp chí Sức Khỏe – khoe24h.vn 

 

 

 

 

 

 

 

Phản hồi của bạn

Cùng chuyên mục

Loãng xương dưới góc nhìn của YHCT

Những năm qua, số lượng các nghiên cứu đánh giá hiệu quả và an toàn của các phương pháp YHCT trong điều trị loãng xương được công bố trên các tạp chí khoa học quốc …

Vai trò của thuốc Y học cổ truyền trong điều trị Viêm gan siêu vi mạn tính

Viêm gan là tình trạng có tổn thương tế bào nhu mô gan do nhiều nguyên nhân khác nhau. Khi tế bào gan bị hủy hoại, màng tế bào bị vỡ làm cho hoạt độ …

Coi chừng thuốc gây mệt mỏi, buồn ngủ

Có nhiều thuốc gây mệt mỏi và kèm theo buồn ngủ. Nhưng lưu ý, mệt mỏi cũng có thể do chính cơ thể bị rối loạn như: bị bệnh (huyết áp thấp, thiếu máu, đái …

Đông dược thời @ phải có gì mới?

Vâng, đã đến lúc Đông Dược phải có điểm mới, phải chủ động và linh động biến đổi để thăng hoa trong thiên niên kỷ mới, vì cả thầy thuốc lẫn bệnh nhân không mong …

Y học cổ truyền và bệnh ung thư

Câu hỏi hiện nay đang được nhiều người đi tìm câu trả lời: Thuật ngữ “Ung thư” được hiểu như thế nào trong Đông y? Đông y có điều trị được ung thư? Nguyên tắc …

Hỗ trợ 24/7
Gửi câu hỏi